در دنیای کریپتوکارنسی، عدد «۲۱ میلیون» به عنوان نمادی از کمیابی مطلق و تغییرناپذیر بیت کوین شناخته میشود. با این حال، نگاهی دقیقتر به کدهای پروتکل و رفتار کاربران نشان میدهد که عرضه واقعی و قابلدسترس بیت کوین بهطور معناداری کمتر از این سقف تئوریک است. در واقع، بخش بزرگی از این دارایی دیجیتال به دلایل فنی یا انسانی برای همیشه از دسترس خارج شده است.
در این مقاله از میهن بلاکچین، به بررسی تفاوت میان «عرضه اسمی» و «عرضه واقعی» بیت کوین میپردازیم و عواملی همچون سکههای استخراجنشده، خروجیهای اثباتاً غیرقابلخرج و میلیونها بیت کوین مفقود شده را کالبدشکافی میکنیم تا درک دقیقتری از کمیابی ساختاری این شبکه بهدست آوریم.
نکات کلیدی
- سقف ۲۱ میلیونی بیت کوین بازتابدهنده قوانین صدور (Issuance) است، نه مقدار بیت کوینی که واقعاً قابل استفاده یا خرج کردن باشد.
- بخش قابلتوجهی از عرضه به دلیل سکههای استخراجنشده، خروجیهای اثباتاً غیرقابلخرج و کلیدهای خصوصی مفقود شده، در دسترس نیست.
- پژوهشگران تخمین میزنند که حتی با پیشفرضهای محافظهکارانه، میلیونها واحد BTC عملاً از چرخه خارج شدهاند.
- واقعیت اقتصادی عرضه بیت کوین را بهتر است به این صورت درک کرد: «سقف اسمی منهای صدور آتی، سکههای غیرقابلخرج و بیت کوینهای مفقود شده یا غیرقابلدسترس.»
«۲۱ میلیون» سقف اسمی عرضه بیت کوین است؛ این قانون در جدول صدور پروتکل از طریق یارانه بلاک (Block Subsidy) تعبیه شده و هر ۲۱۰,۰۰۰ بلاک یکبار نصف (Halving) میشود. اما عرضه اسمی با عرضه قابلخرج یا قابلاستفاده یکی نیست.
هنگامی که سکههایی را که (۱) هنوز استخراج نشدهاند، (۲) اثباتاً غیرقابلخرج هستند و (۳) به دلیل گم شدن کلیدها یا شکستهای فاجعهبار در حضانت (Custody) عملاً غیرقابلدسترس شدهاند محاسبه کنید، عرضه «واقعی» بیت کوین بهطور معناداری کمتر از عددی است که اکثر داشبوردهای آماری نمایش میدهند.
۲۱ میلیون یک مجانب است و پروتکل هرگز دقیقاً به آن نمیرسد
صدور بیت کوین از تابع یارانه بلاک (یا پاداش بلاک) ناشی میشود که با ۵۰ بیت کوین شروع شد و هر ۲۱۰,۰۰۰ بلاک نصف میشود.
این برنامه در کد بیت کوین کور (Bitcoin Core) پیادهسازی شده و دلیل مکانیکیِ اشاره مردم به سقف ۲۱ میلیونی است. دو نکته فنی حائز اهمیت است:
- زمانبندی: هاوینگها هر ۲۱۰,۰۰۰ بلاک رخ میدهند، نه دقیقاً هر چهار سال یکبار طبق تقویم؛ بنابراین تاریخهای دقیق بسته به سرعت تولید بلاکها تغییر میکنند.
- گرد کردن و محاسبات اعداد صحیح: از آنجا که یارانه بلاک بر حسب «ساتوشی» واحدگذاری شده و بهطور مکرر با استفاده از محاسبات اعداد صحیح نصف میشود تا زمانی که به صفر میل کند، مقدار نهایی صادر شده کمی کمتر از ۲۱,۰۰۰,۰۰۰ بیت کوین خواهد بود. در توضیحات فنی، این مقدار دقیقاً ۲۰,۹۹۹,۹۹۹.۹۷۶۹ بیت کوین ذکر میشود.
بنابراین، حتی قبل از محاسبه «سکههای مفقود شده»، حداکثر عرضه صادر شده توسط سیستم را باید «حدود ۲۱ میلیون» دانست، نه یک عدد صحیحِ تضمین شده.
بخش بزرگی از بیت کوین هنوز استخراج نشده است
«عرضه در گردش» بیت کوین معمولاً به عنوان تعداد سکههای استخراج شده تا به امروز تعریف میشود و این رقم همچنان زیر سقف نهایی است. به عنوان مثال، CoinMarketCap در حال حاضر عرضه در گردش بیت کوین را حدود ۱۹.۹۶ میلیون BTC نشان میدهد. این سادهترین دلیل برای کمتر بودن عرضه واقعی از ۲۱ میلیون است. بخش غیرقابلچشمپوشی از عرضه هنوز قرار است از طریق هاوینگهای آتی تا حدود سال ۲۱۴۰ میلادی ضرب (Mint) شود.
برخی از بیت کوینها اثباتاً غیرقابلخرج هستند
همه سکههای صادر شده حتی از لحاظ تئوری نیز قابل خرج کردن نیستند:
- پاداش بلاک جنسیس (نخستین بلاک): اولین بلاک بیت کوین حاوی خروجی پاداشی است که تحت قوانین و ناهنجاریهای پیادهسازی بیت کوین، قابل خرج کردن نیست و بهطور گسترده به عنوان سکههای برای همیشه قفلشده شناخته میشود.
- خروجیهای OP_RETURN: این دستور میتواند خروجیهایی ایجاد کند که اثباتاً غیرقابلخرج هستند. مستندات توسعهدهندگان بیت کوین، خروجیهای “Null Data” با استفاده از OP_RETURN را غیرقابلخرج توصیف میکنند. این یک روش استاندارد برای سوزاندن (Burn) ساتوشیهای اختصاص یافته به آنهاست.
نکته مهم برای توسعهدهندگان: هر نوع «سوزاندن» در بیت کوین به یک اندازه قابلاثبات نیست. دور انداختن یک کلید خصوصی سکهها را عملاً غیرقابلخرج میکند، اما این موضوع برای شبکه از نظر رمزنگاری (مانند روش OP_RETURN) آشکار نیست.
بزرگترین کاهش عرضه ناشی از سکههای مفقود شده است
حضانت بیت کوین نامتقارن است. اگر کلیدهای خود را گم کنید، هیچ مرجع مرکزی برای بازیابی آنها وجود ندارد. در نتیجه، بخش بزرگی از بیت کوینهای استخراج شده برای همیشه مفقود شدهاند.
- در سال ۲۰۱۸، Chainalysis تخمین زد که بین ۲.۳ تا ۳.۷ میلیون بیت کوین مفقود شده است.
- موسسه River در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد که ۳ تا ۴ میلیون بیت کوین بهطور «برگشتناپذیر» از دست رفته است.
- CoinShares تخمین میزند که تا مارس ۲۰۲۵، حدود ۱.۵۸ میلیون بیت کوین را میتوان در دسته مفقود شده طبقهبندی کرد.
وجه اشتراک تمامی این منابع این است که حتی تخمینهای محافظهکارانه، میلیونها واحد BTC را از عرضه قابلخرج حذف میکنند.
داشبوردهای «عرضه در گردش» گمراهکننده نیستند
سایتهایی مانند CoinMarketCap «عرضه در گردش» را بهترین تقریب از داراییهای موجود برای عموم تعریف میکنند. با این حال، در عمل، این عدد بر اساس سکههای صادر شده (منهای برخی موارد خاص) است، نه یک اثبات رمزنگاری مبنی بر اینکه همه آن سکهها نقدشونده یا در دسترس هستند.
بنابراین، دو گزاره زیر میتوانند همزمان درست باشند:
- ۱۹.۹۶ میلیون BTC وجود دارد (یعنی استخراج شدهاند).
- عرضه قابلخرج یا در دسترس بهطور متمایزی کمتر است (به دلیل سوختن اثباتشده یا مفقودی).
این موضوع برای سرمایهگذاران و استخراجکنندگان چه معنایی دارد؟
برای سرمایهگذاران، این واقعیت که عرضه مؤثر کمتر از ۲۱ میلیون است، یک ویژگی ساختاری کلیدی را تقویت میکند:
کمیابی بیت کوین توسط سکههای در دسترس تعیین میشود، نه محدودیتهای صدور تئوریک. تعداد بیت کوینهایی که واقعاً میتوان نگه داشت یا فروخت، کمتر از ارقام رایج عرضه است که این خود بر شدت کمیابی میافزاید.
برای ماینرها، مفقود شدن سکهها تغییری در پاداش بلاک، مکانیزم هاوینگ یا قوانین اجماع ایجاد نمیکند. پروتکل بدون توجه به اینکه چه مقدار سکه قدیمی گم شده است، به صدور بیت کوین جدید طبق برنامه ادامه میدهد. با این حال:
- بیت کوینهای تازه استخراج شده کاملاً قابل استفاده هستند و ماینرها را به منبع اصلی عرضه جدید و نقدشونده در بازار تبدیل میکنند.
- اقتصاد ماینرها تغییر نمیکند؛ بیت کوینهای مفقود شده باعث افزایش پاداش بلاک نمیشوند و درآمد ماینر همچنان به صدور، کارمزد تراکنشها و فعالیت کلی شبکه بستگی دارد.
نتیجه گیری
در نهایت، عرضه ۲۱ میلیونی بیت کوین فراتر از یک عدد ثابت، هدفی ریاضی است که شاید هرگز بهطور کامل لمس نشود. واقعیت اقتصادی نشان میدهد که به دلیل مفقود شدن کلیدها، سکههای سوخته و فرآیند تدریجی استخراج، مقدار بیت کوینهای در دسترس بسیار کمتر از آمارهای رسمی است؛ این «کمیابی پنهان» نه تنها ارزش بنیادین بیت کوین را تقویت میکند، بلکه به سرمایهگذاران یادآوری میکند که برای درک واقعی نقدینگی بازار، باید همیشه تفاوت میان عرضه اسمی و عرضه واقعی را مد نظر قرار دهند.
