در هفتههایی که بازار فیزیکی ارز عملاً از نفس افتاد و امکان کشف قیمت دلار آزاد در فضای واقعی از بین رفت، نگاهها به سمت بازارهای دیجیتال چرخید. بسیاری تصور میکردند تتر، بهعنوان نماینده دیجیتالی دلار میتواند نقش مرجع قیمتی را برعهده بگیرد. اما آنچه در عمل رخ داد، خلاف این انتظار بود. تجربه چند هفته اختلال ارتباطی نشان داد تتر نه جایگزین بازار آزاد دلار شد و نه توانست بهتنهایی فرآیند کشف قیمت را زنده نگه دارد.
به گزارش میهن بلاکچین و به نقل از پیوست، در سالهای گذشته، بازار تتر و رمزارزها بارها از سوی بانک مرکزی و برخی نهادهای سیاستگذار، بهعنوان یکی از محرکهای افزایش نرخ ارز معرفی شدهاند. در این چارچوب، تتر نه فقط یک ابزار جانبی، بلکه عاملی مؤثر در شکلدهی به قیمت دلار تلقی میشود. با این حال، وقایع اخیر بهویژه از میانه دیماه و همزمان با تشدید ناآرامیها، اختلال در بازار آزاد و قطع ارتباطات، این روایت را وارد مرحلهای عملی از آزمون کرد. اما اگر تتر واقعاً تعیینکننده نرخ دلار است، چرا در غیاب بازار فیزیکی نتوانست این نقش را ایفا کند؟
کشف قیمت بدون معامله؛ عددی که قیمت نیست
کشف قیمت زمانی معنا پیدا میکند که معاملهای واقعی در جریان باشد. جایی که عرضه و تقاضا بهصورت مداوم با هم برخورد میکنند و از دل این تعامل، نرخ تعادلی شکل میگیرد. با افزایش نااطمینانی و محدودیتهای عملیاتی، بازار آزاد دلار با افت محسوس حجم معاملات و نبود مرجع قیمتی قابل اتکا روبهرو شد.
در چنین فضایی، هر عددی که بهعنوان قیمت دلار یا تتر منتشر میشود، لزوماً حاصل فرآیند کشف قیمت نیست. این ارقام بیشتر بازتابی از انتظارات پراکنده یا معاملات محدود و کمعمقاند؛ نه نتیجه یک بازار پویا و فعال. همین وضعیت، توجهها را بیش از پیش به عملکرد بازارهای جایگزین مانند تتر معطوف کرد.
شوک ارتباطی؛ وقتی دسترسی از معاملهگر گرفته شد
در آستانه موج جدید محدودیتهای ارتباطی، برخی صرافیهای رمزارزی با انتشار اطلاعیه، نسبت به احتمال قطع اینترنت هشدار داده بودند و از کاربران خواستند روشهای جایگزین احراز هویت مانند Google Authenticator یا پیامک را فعال کنند. اما آنچه در عمل رخ داد، فراتر از یک قطعی ساده اینترنت بود.
اختلال همزمان در زیرساخت پیامک و ارسال کدهای یکبارمصرف، باعث شد بخش بزرگی از کاربران عملاً امکان ورود به حساب، ثبت سفارش یا حتی مدیریت داراییهای خود را از دست بدهند. نتیجه، بازاری بود که از نظر فنی «باز» بهنظر میرسید، اما بازیگران اصلی آن عملاً حذف شده بودند.
چرا P2P و OTC هم از کار افتادند؟
به گفته مهدی خانی، مدیر بخش B2B بیتپین، تتر در ایران بیش از آنکه نقش موتور قیمتساز را داشته باشد، ابزاری برای انتقال ارزش و مشاهده لحظهای انتظارات بازار است. او معتقد است در دورههایی که بازار دلار آزاد فعال و نقدشونده بود، قیمت تتر معمولاً با تأخیر و بهعنوان دنبالهرو، از نرخ دلار تبعیت میکرد. اما در شرایط فعلی، با کاهش شدید عمق معاملات و گسست بین بازارها، انتظار مرجعیت قیمتی از تتر منطقی نیست.
بازارهای P2P بهشدت به حضور مستمر کاربران، احراز هویت، اتصال پایدار و جریان مداوم سفارش وابستهاند. وقتی این زنجیره دچار اختلال میشود، قیمتها در یک بازه محدود و کمعمق شکل میگیرند و توان نمایندگی از واقعیت اقتصاد را ندارند.
در همین حال، میثم کارگر آزاد، مدیر هسته مرکزی سفارشات آبانتتر، قطع اینترنت را نوعی مداخله مستقیم در سازوکار بازار میداند. از نگاه او، با محدود شدن دسترسی، هم سمت عرضه و هم سمت تقاضا قفل میشود؛ معاملهگر نه میتواند وارد موقعیت خرید شود و نه امکان فروش دارد.
بازارهای OTC اگرچه انعطافپذیرتر از P2P هستند، اما آنها نیز بدون آربیتراژ و اتصال پیوسته به سایر بازارها، بهتدریج از واقعیت اقتصاد فاصله میگیرند. در چنین شرایطی، ارتباط طبیعی میان ریال، تتر و دلار از بین میرود و قیمت تتر صرفاً در چارچوب بسته خود و نه بهعنوان بازتابی از بازار ارز کشور نوسان میکند.
تتر چرا نتوانست نقش دلار آزاد را بازی کند؟
تجربه هفتههای اخیر نشان داد که تتر برای ایفای نقش مرجع قیمتی، به پیشنیازهای مشخصی احتیاج دارد: اینترنت پایدار، دسترسی آزاد کاربران، امکان انجام تراکنش، نقدشوندگی و فعال بودن آربیتراژ. با حذف هر یک از این مؤلفهها، فرآیند کشف قیمت مختل میشود.
در غیاب این زیرساختها، حتی اگر بازار تتر از نظر فنی فعال باشد، توان تولید قیمت معنادار را ندارد. بهبیان سادهتر، تتر بدون بازار سالم، مشابه دلار فیزیکی بدون معامله در کشف قیمت ناتوان است.
آنچه در این دوره آشکار شد، فاصله عمیق میان روایتهای رسمی و واقعیت عملکرد بازار است. تتر نه عامل اصلی افزایش نرخ دلار است و نه در شرایط اختلال زیرساختی میتواند جای خالی بازار آزاد را پر کند. این دارایی دیجیتال، در بهترین حالت، تصویری لحظهای از انتظارات بازاری است که برای کارکرد مؤثر، به اتصال، نقدشوندگی و اعتماد نیاز دارد.
وقتی این عناصر از کار میافتند، نه دلار کشف قیمت میکند و نه تتر. آنچه باقی میماند، مجموعهای از اعداد پراکنده است که بیش از آنکه «قیمت» باشند، نشانهای از بازاری مختل و ازکارافتادهاند. تجربه اخیر نشان داد مسئله اصلی نه تتر است و نه دلار، بلکه بازاری است که بدون ارتباط، بدون معامله و بدون اعتماد، دیگر قادر به تولید قیمت واقعی نیست.
