ماجرای حمایتهای پیدا و پنهان از تلگرام چیست؟ چه توافقاتی میان دولت و تلگرام صورتگرفته که این پیامرسان توانست در مدت کوتاهی رقبای خود را کنار بزند و نخستین انتخاب مردم ایران شود؟ چه کسانی میخواستند تلگرام یکهتاز میدان ایران شود؟ در گزارش ذیل این سؤالات پاسخ داده میشود و اما صبوری لازم است.
این گزارش یک غافلگیری هم برای شما دارد؛ جزییاتی از توافق دولت و تلگرام. بااینکه افکار عمومی تصور میکند ماجرای تلگرام از دیماه۹۶ شروع شده است اما کمی جستوجو نشان میدهد که ماجرای تلگرام حداقل از سال ۹۴ مورد سوالهایی در سطح حاکمیت بوده است. این گزارش در ۳ پرده انجام شده است.
پرده نخست:
مانعتراشی دولت برای بررسی وضعیت تلگرام
اوایل آبان۹۴بود که خبرهایی درباره تشکیل کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه و بحث درباره تلگرام منتشر شد. قرار بود اعضای این کارگروه درباره فیلترینگ تلگرام به بحث بنشینند. دلیل این امر نیز وجود درخواست ایران از مدیر تلگرام برای مسدودسازی کانالهای غیراخلاقی بود که در این پیامرسان راهاندازی شده بود. بااینحال این مساله به یک جنجال از سوی پاول دوروف تبدیل شد و وی مدعی شد:
دولت ایران از تلگرام خواسته برای جاسوسی از کاربران ایرانی به آنها کمک کند. درخواستی که موافقت با آن ممکن نیست و به همین دلیل حکومت ایران برای چند ساعت شبکه تلگرام را مسدود کرد، گرچه به فاصله کوتاهی فیلترینگ آن رفع شد.
این ادعا درست نبود و آقای محمود واعظی، وزیر ارتباطات وقت درباره آن چنین توضیح داد:
هفته گذشته برای ۲۴ساعت، سه مسیر ارتباط اینترنتی ما قطع شده بود که باعث ایجاد اختلال در کل کشور شد و مسوولان تلگرام تصور کردند ایران اقدام به فیلتر تلگرام کرده است.
البته ما چندینبار با این شبکه مکاتبه داشتهایم که اگر میخواهند در ایران فعالیت کنند باید صفحات غیراخلاقی را مسدود کنند، در غیر این صورت هر تصمیمی را که مراجع ذیربط در این خصوص اتخاذ کنند اجرا خواهیم کرد. بنابراین درخواست ما از این شبکهها برای سالمسازی بوده و بههیچعنوان به معنای جاسوسی نیست. با توجه به این مسائل قرار شد کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه برای بحث درباره فیلتر تلگرام در هفت آبان ۹۶ تشکیل جلسه دهند. جلسه مزبور در تاریخ مقرر تشکیل نشد و علت آنهم غیبت نمایندگان دولت در آن بود. غیبتی سؤالبرانگیز که حتی به رسانهها نیز کشید. آقای محمدعلی اسفنانی، سخنگوی کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس، درخصوص به حدنصاب نرسیدن اعضای کارگروه در جلسه بررسی وضعیت تلگرام و شایعه عدم شرکت هماهنگشده برخی از اعضا در این جلسه گفت:
چند نفر از اعضا دچار مشکل شده بودند که البته هماهنگشده نبود و حتی یکی از دوستان دچار ناراحتی قلبی شده بود و به بیمارستان مراجعه کرده بود… اگر تحت هیچ شرایطی امکان کنترل آن فراهم نشود، کارگروه رأی بر فیلتر شدن آن خواهد داد.
عبدالصمد خرمآبادی، دبیر کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه هم درباره این جلسه گفت: جلسه کارگروه برگزار شد اما بهدلیل غیبت اعضا و به حدنصاب نرسیدن، تصمیمگیری در مورد مسدودسازی پیامرسان تلگرام به جلسات آینده موکول شد. البته اعضای دولت دراینباره سخنی نگفتند و دلیلی بر غیبت خود نیاوردند اما پیش از آن نیز حسن روحانی برای جلوگیری از تصمیمگیری شورایعالی فضای مجازی درباره فیلترینگ برخی شبکههای اجتماعی، از حضور در جلسهها خودداری کرده بود. جلسات بعدی کارگروه تشکیل شد و قرار شد اگر کانالهای مستهجن مسدود نشود تلگرام در ایران فیلتر شود اما قبلتر از آن توافقاتی دیگر شده بود. پیش از اینکه جلسهای درباره تلگرام تشکیل شود سایت گرداب دراینباره نوشته بود:
سوای از کاربرانی که به گوشهای از اقدامات مجرمانه آنها اشاره شد، تعدادی از سایتهای معاند نیز اقدام به راهاندازی کانال در تلگرام کردهاند؛ اقدامی که میتوان آن را در راستای پروژه نفوذ دشمن نیز ارزیابی کرد… استفاده از بستر تلگرام برای انتشار محتوای مجرمانه موجب نگرانی سایر کاربران شده است، چراکه با تداوم وضع موجود، احتمال آن وجود دارد که دود بیفرهنگی این عده، به چشم همه کاربران برود. بخشی از کاربران با درک این موضوع، در گروههای خود، مباحثی مانند راهاندازی کمپین درخواست از این سایتها برای خروج از تلگرام را مطرح میکنند.
پرده دوم:
توافقاتی پشتپرده با تلگرام
۶ اردیبهشت ۹۷ بود که وزارت ارتباطات اعلام کرد مجوز استقرار CDN های تلگرام در ایران لغو شده است. آقای حسامالدین آشنا، مشاور رییسجمهوری در توییتر نوشت:
مجوز استقرار سرورهای شبکه توزیع محتوای پیامرسان تلگرام (CDN) در ایران لغو شده است و ترافیک این پیامرسان تنها از طریق ارتباطات بینالمللی کشور راهیابی خواهد شد. این تسهیلات حاصل یک توافق مشروط بود، حالا که مؤسس تلگرام به تعهداتش عمل نکرده است دلیلی برای ادامه آن باقی نمیماند.
در ظاهر این یک اعلام برای لغو سرورهای توزیع محتوا در ایران بود اما فعالان فضای مجازی بهسرعت نکته این پیام را گرفتند. آشنا اعلام کرده مجوز استقرار سرورهای شبکه توزیع محتوای تلگرام در ایران بر اساس یک توافق مشروط با تلگرام بوده است. کدام توافق؟ کسی نمیدانست؛ چراکه بهمثابه دیگر قراردادهای محرمانه دولت، این نکته نیز شفاف نشده بود و حالا آشنا خواسته یا ناخواسته گاف بزرگ را داده بود. آشنا هرچند سعی کرد در توییتهای بعدی مساله را لاپوشانی کند اما افشای توافق دولت با تلگرام نکته اصلی بود که هیچگاه رها نشد و تبعات آن تاکنون ادامه دارد.
یک روز پس از اعلام حکم قضایی مسدودسازی تلگرام، وزیر ارتباط موافقت تلویحی خود را با این مسأله در توییتر اعلام کرد:
دسترسی شهروندان به منابع اطلاعات، توقفناپذیر است؛ هرچند استفاده از یک نرمافزار متوقف شود. نرمافزارهای بدیل، شناسایی و جریان آزاد اطلاعات، مجدداً فعال و در گردش خواهد بود. این خاصیت و لازمه دسترسی آزاد به اطلاعات در عصر ارتباطات است .
بااینکه جهرمی سعی میکرد با اظهارنظرهای دیگری این مسأله را تلطیف کند و از کنار ماجرای توافق با تلگرام بگذرد اما هنوز این سؤال مطرح بود که ماجرای توافق دولت با تلگرام چیست؟ و چه عواملی پس پرده همکاری با تلگرام هستند؟ جوابی که هنوز پاسخی به آن ندادهاند.
پرده سوم:
جزئیات توافق دولت با تلگرام
اخیراً آقای میثم سیدصالحی، مدیر پیامرسان سروش اعلام کرد که دولت اگر همان حمایتی را که از تلگرام کرد از پیامرسانهای داخلی انجام دهد وضعیت آنها بهتر میشود.
پیش از آنهم آقای عزتالله ضرغامی از اعضای شورای عالی فضای مجازی گفته بود:
ولی اگر آن جوان روسی به تعهدات خود در مقابل جمهوری اسلامی ایران عمل نکرد و عملاً مردم را تحقیر کرد و از دوپینگ فنی و سیاسی ما نهایت سوءاستفاده را کرد رییسجمهوری برای حفظ استقلال کشور میتواند سکوت کند؟
اگر محرمانه نداریم، بهتر است متن توافقات دولت با پیامرسان تلگرام برای اطلاع عموم منتشر شود.
برای درک بهتر این موضوع باید کمی به عقبتر برگردیم. در نیمه نخست سال۹۴، پاول دوروف مدیر تلگرام در سفری پنهانی به تهران میآید و با دولتیها به مذاکره مینشیند.
توافقات انجام میشود و بنا بر ادعای دولتیها قرار میشود کانالهای مستهجن توسط تلگرام فیلتر شود. امری که ظاهراً انجام میشود اما دیماه۹۶ که از راه رسید مدیر تلگرام راه و روش دیگری در پیش گرفت و تقاضاهای علنی دولت ایران را برای مسدودسازی کانالهای تروریستی بیجواب میگذارد امری که برای دولت گران آمد و دستور مسدودسازی آن را صادر کرد، بااینحال تلگرام مدتی بعد دوباره بهصورت عادی به فعالیت خود ادامه داد.
در ادامه پیگیریها برای اطلاع از جزئیات توافق دولت با مدیر تلگرام، خبرنگار «صبحنو» به جزئیات دقیق و جدیدی از این توافق و تفاهم دست پیدا کرده است: جزئیات این توافق به شرح ذیل است و اگر مدیر تلگرام آن را رعایت میکرد ظاهراً با مسدودسازی در ایران مواجه نمیشد:
- تلگرام باید تضمین دهد اطلاعات کاربران ایرانی را به غیر که احتمالاً در اینجا شرکتها یا دولتهای غربی است ندهد.
- تلگرام تضمین دهد مقررات ایران را در مسائل فرهنگی رعایت کند.
- تلگرام تضمین دهد منافع اقتصادی حاصل از ایران را با دولت تقسیم کند.
- تلگرام باید تعهد دهد که احکام دادگاههای ایران را به رسمیت میشناسد.
حال که رییسجمهوری در پیام خود درباره مسدودسازی تلگرام مدعی میشود محرمانه نداریم باید درباره این توافقات پاسخگو باشند که چه معاملاتی این وسط انجام شده است.
ظاهراً طی این سالها بازهم مدیران دولتی با دوروف مذاکراتی در کشورهای همسایه ایران داشتهاند که به نتیجه نرسیده است اما نکته جالب اینجاست که تلگرام هنوز در میان دولتیها خاطرخواه دارد.
در همین دوران مسدودسازی اگر بخواهید وارد تلگرام شوید پیامک امنیتی آن در سریعترین زمان ممکن با سرشناسه خود تلگرام به مخاطب ارسال میشود امری که هنوز یکی از مشکلات اصلی پیامرسانهای داخلی است.
