۱۸ سال پیش، در تاریخ ۳۱ اکتبر ۲۰۰۸، فرد یا گروهی ناشناس با نام ساتوشی ناکاموتو (Satoshi Nakamoto) سندی ۹ صفحه‌ای منتشر کرد که قرار بود شیوه انتقال پول در اینترنت را تغییر دهد. وایت‌پیپر بیت کوین با عنوان «پول الکترونیکی همتا‌به‌همتا» ایده‌ای را مطرح می‌کرد که در آن، برای انجام تراکنش‌های مالی دیگر نیازی به بانک یا واسطه مورد اعتماد نبود.
به گزارش میهن بلاکچین، حالا یک روز از هجدهمین سالگرد انتشار این وایت‌پیپر گذشته و بیت کوین مسیری طولانی را از یک پروژه کوچک در جامعه سایفرپانک‌ها تا تبدیل‌شدن به یکی از بزرگ‌ترین دارایی‌های جهان طی کرده است. با این حال، خالق آن همچنان ناپدید است، میلیون‌ها بیت کوین منتسب به او جابه‌جا نشده‌اند و سوالات زیادی درباره امنیت بلندمدت شبکه، از تهدید رایانش کوانتومی گرفته تا اقتصاد استخراج، همچنان بی‌پاسخ مانده‌اند.
از یک وایت‌پیپر ۹ صفحه‌ای تا یک شبکه جهانی
ساتوشی در نخستین پیام خود درباره این پروژه نوشته بود: «من روی یک سیستم پول الکترونیکی جدید کار می‌کنم که کاملاً همتا‌به‌همتاست و به هیچ شخص ثالث مورد اعتمادی نیاز ندارد.» ایده اصلی ساده اما تحول‌آفرین بود: رایانه‌های یک شبکه به‌جای بانک، تراکنش‌ها را بررسی کنند و با استفاده از سازوکاری مشترک، مانع دوبار خرج‌کردن یک بیت کوین شوند.
حدود دو ماه بعد، در ۳ ژانویه ۲۰۰۹، نخستین بلاک شبکه بیت کوین استخراج شد و ساتوشی در داده‌های همین بلاک، تیتر روزنامه تایمز درباره احتمال نجات دوباره بانک‌ها با پول دولت را ثبت کرده بود؛ پیامی که فضای بحران مالی سال ۲۰۰۸ و انگیزه‌های شکل‌گیری بیت کوین را به تصویر می‌کشید.
در سال‌های نخست، بیت کوین بیشتر میان علاقه‌مندان فناوری و رمزنگاری شناخته می‌شد و بسیاری آن را کلاهبرداری یا پول مجرمان اینترنتی می‌خواندند. در سال ۲۰۱۰ نیز لازلو هانیچ (Laszlo Hanyecz) برای خرید دو پیتزا ۱۰ هزار بیت کوین پرداخت کرد؛ تراکنشی که بعدها به یکی از مشهورترین اتفاقات تاریخ این بازار تبدیل شد و به روزی پیتزای بیت کوین معروف است. ارزش این مقدار بیت کوین در آن زمان حدود ۴۱ دلار بود، اما با قیمت‌های فعلی، ارزشی چندصد میلیون دلاری دارد.
رشد بیت کوین البته بدون بحران نبود. ورشکستگی صرافی Mt. Gox در سال ۲۰۱۴ و از دست رفتن حدود ۸۵۰ هزار BTC، یکی از نخستین شوک‌های بزرگ این صنعت بود. سه سال بعد نیز اختلاف‌نظر درباره افزایش ظرفیت شبکه به جنگ اندازه بلاک‌ها و در نهایت خلق بیت کوین کش انجامید. در همین دوره، ممنوعیت‌های چین علیه عرضه‌های اولیه توکن و فعالیت صرافی‌ها، فشار مضاعفی بر بازار وارد کرد.
از سقوط‌های پیاپی تا ورود وال‌استریت
بیت کوین در جریان شیوع ویروس کرونا و همزمان با تزریق گسترده نقدینگی به اقتصاد جهانی، وارد یکی از بزرگ‌ترین دوره‌های صعودی خود شد و در نوامبر ۲۰۲۱ قیمت بیت کوین به رکورد ۶۹ هزار دلار رسید. با این حال، ممنوعیت گسترده فعالیت‌های مرتبط با رمزارزها در چین و سپس ورشکستگی صرافی اف‌تی‌ایکس (FTX) در نوامبر ۲۰۲۲، بار دیگر اعتماد سرمایه‌گذاران را تحت تأثیر قرار داد.
نقطه عطف بعدی در ژانویه ۲۰۲۴ رقم خورد؛ زمانی که کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) نخستین صندوق‌های قابل معامله اسپات بیت کوین را در این کشور تأیید کرد. این تصمیم راه ورود سرمایه‌گذاران سنتی به بازار بیت کوین را هموارتر کرد و در دسامبر همان سال، قیمت این دارایی برای نخستین بار از ۱۰۰ هزار دلار عبور کرد. بیت کوین در اکتبر ۲۰۲۵ نیز به سقف ۱۲۶ هزار دلاری رسید.
این مسیر پر پیچ‌وخم، بیت کوین را از پروژه‌ای با هدف کاهش وابستگی به نهادهای مالی متمرکز به دارایی‌ای تبدیل کرده که حالا شرکت‌های بزرگی مانند بلک‌راک (BlackRock) نیز در بازار آن حضور دارند. با این حال، همین استقبال نهادی نگرانی‌هایی را میان بخشی از طرفداران قدیمی بیت کوین ایجاد کرده است؛ آنها معتقدند تمرکز حجم زیادی از بیت کوین در اختیار موسسات مالی می‌تواند با آرمان اولیه این شبکه برای توزیع قدرت و حذف واسطه‌ها در تضاد باشد.
ساتوشی کجاست و ۸۵ میلیارد دلار بیت کوین او چه سرنوشتی دارد؟
با وجود گذشت ۱۸ سال از انتشار وایت‌پیپر، هنوز کسی نمی‌داند ساتوشی ناکاموتو واقعاً چه کسی است. او در سال ۲۰۱۰ از فضای عمومی ناپدید شد و از آن زمان، با وجود ادعاهای مختلف درباره هویتش، هیچ‌کس نتوانسته به‌طور معتبر ثابت کند خالق بیت کوین است. یکی از جنجالی‌ترین این ادعاها را کریگ رایت (Craig Wright) مطرح کر اما دادگاه عالی بریتانیا در سال ۲۰۲۴ آن را رد کرد.
اما ماجرای ساتوشی فقط به هویت ناشناخته‌اش ختم نمی‌شود. بر اساس برآورد پژوهشگران، حدود ۱.۱ میلیون BTC در اختیار کیف پول‌هایی است که به استخراج‌کننده‌ای اولیه و احتمالاً خود ساتوشی نسبت داده می‌شوند. این مقدار بیت کوین با قیمت‌های فعلی حدود ۸۵ میلیارد دلار ارزش دارد؛ ثروتی عظیم که نزدیک به دو دهه است هیچ نشانه‌ای از جابه‌جایی آن دیده نشده است.
هنوز معلوم نیست کلیدهای خصوصی این کیف پول‌ها دست چه کسی است یا اصلاً کسی به آنها دسترسی دارد یا نه. به همین دلیل، اگر روزی این بیت کوین‌ها جابه‌جا شوند، بازار احتمالاً واکنش نشان می‌دهد.
بیت کوین در ۱۸ سالگی با چه تهدیدهایی روبه‌روست؟
ناشناخته‌ماندن هویت ساتوشی تنها ابهام بزرگ بیت کوین نیست. یکی از نگرانی‌های جدی درباره آینده این شبکه، پیشرفت رایانش کوانتومی است. برخی پژوهشگران هشدار می‌دهند که رایانه‌های کوانتومی به‌اندازه کافی قدرتمند ممکن است در آینده بتوانند بخشی از سازوکارهای رمزنگاری مورد استفاده بیت کوین را بشکنند و امنیت دارایی‌ها را به خطر بیندازند. برای مقابله با این احتمال، پیشنهادهایی مانند BIP-360 مطرح شده‌اند؛ اما هر تغییری در ساختار بیت کوین باید به تأیید و همراهی بخش بزرگی از جامعه این شبکه برسد.
هوش مصنوعی هم پایش را به تاریخچه بیت کوین باز کرده است. همین ماه، یک توسعه‌دهنده با کمک مدل کلاد (Claude) توانست نسخه‌ای از نرم‌افزار بیت کوین در سال ۲۰۰۹ را بازسازی کند که از نظر بایت‌به‌بایت با نسخه باقی‌مانده از آن دوره مطابقت داشت. البته نرم‌افزار اصلی که ساتوشی هنگام راه‌اندازی شبکه استفاده کرده بود، هنوز پیدا نشده است. در پروژه‌ای جداگانه نیز کلاد به بررسی اعداد مرموز در استانداردهای رمزنگاری منتشرشده از سوی آژانس امنیت ملی آمریکا (NSA) کمک کرد و سرنخ‌هایی درباره منشأ آنها به دست داد. هیچ‌یک از این بررسی‌ها به معنای کشف نقص امنیتی در بیت کوین نیست، اما نشان می‌دهد ابزارهای هوش مصنوعی حالا امکان بررسی دقیق‌تر کدها و معماهای قدیمی این شبکه را فراهم کرده‌اند.
در کنار این تهدیدهای فنی، یک سوال اقتصادی هم آینده بیت کوین را تحت تأثیر قرار می‌دهد: وقتی پاداش استخراج در هاوینگ‌های بعدی کمتر شود، چه چیزی ماینرها را به ادامه فعالیت و تأمین امنیت شبکه ترغیب می‌کند؟ قرار است با کاهش پاداش بلاک، کارمزد تراکنش‌ها به‌تدریج سهم بیشتری از درآمد ماینرها را تشکیل دهد؛ اما آمار فعلی چندان امیدوارکننده نیست. کارمزدها در ۹۰ روز منتهی به ۴ اکتبر فقط ۰.۶۷ درصد از درآمد ماینرها را تشکیل داده‌اند. این یعنی شبکه هنوز فاصله زیادی با روزی دارد که بتواند بخش عمده هزینه تأمین امنیت خود را از محل کارمزدها پوشش دهد.
بیت کوین در ۱۸ سال گذشته بارها تا مرز بحران پیش رفته، اما هر بار به مسیرش ادامه داده است. حالا این شبکه دیگر پروژه‌ای ناشناخته در گوشه‌ای از اینترنت نیست و پایش به بازارهای مالی سنتی هم باز شده است. با این حال، آینده آن فقط به قیمت و میزان پذیرش بستگی ندارد؛ امنیت در برابر فناوری‌های جدید و حفظ انگیزه اقتصادی ماینرها هم از مسائلی است که بیت کوین باید برایشان راه‌حل پیدا کند.
