زی کش چیست؟ همه چیز در مورد شبکه Zcash و ارز دیجیتال ZEC

اگر تمام تراکنش‌های بانکی شما برای همه مردم جهان قابل مشاهده بود چه حسی داشتید؟ در دنیای ارزهای دیجیتال نیز بسیاری از شبکه‌ها از جمله بیت کوین و اتریوم، برخلاف تصور عمومی، کاملا ناشناس نیستند و جزئیات تراکنش‌ها روی بلاکچین ثبت می‌شود. همین موضوع باعث شده است حفظ حریم خصوصی به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های کاربران تبدیل شود. زی کش (Zcash) یکی از نخستین پروژه‌هایی بود که برای حل این مشکل پا به میدان گذاشت. این شبکه با بهره‌گیری از فناوری پیشرفته اثبات دانش صفر یا «Zero-Knowledge Proof» امکان انجام تراکنش‌های خصوصی را فراهم می‌کند؛ بدون آنکه امنیت شبکه قربانی شود. اما زی کش دقیقا چیست، چگونه کار می‌کند و آیا هنوز هم در میان ده‌ها پروژه جدید حفظ حریم خصوصی جایگاه مهمی دارد؟ در این مقاله از میهن بلاکچین به تمام این سوالات پاسخ می‌دهیم.

زی کش چیست؟

زی کش (Zcash) یک شبکه بلاکچینی متن‌باز و غیرمتمرکز است که با هدف حفظ حریم خصوصی کاربران توسعه یافته است. این پروژه در سال ۲۰۱۶ راه‌اندازی شد و در ابتدا به عنوان یک فورک بر پایه کدهای بیت کوین شکل گرفت، اما با افزودن قابلیت‌های پیشرفته حریم خصوصی مسیر متفاوتی را در پیش گرفت.

برخلاف بیت کوین که اطلاعات تراکنش‌ها به‌صورت عمومی روی بلاکچین قابل مشاهده است، زی‌کش به کاربران اجازه می‌دهد جزئیات تراکنش‌های خود را پنهان کنند. در نتیجه، آدرس فرستنده، آدرس گیرنده و حتی مبلغ انتقال‌یافته می‌تواند از دید عموم مخفی بماند.

به همین دلیل Zcash در دسته «پرایوسی کوین‌ها» یا ارزهای حریم خصوصی قرار می‌گیرد؛ گروهی از رمزارزها که تلاش می‌کنند ناشناس بودن تراکنش‌ها را به سطحی فراتر از ارزهای دیجیتال معمولی برسانند.

با این حال زی کش یک تفاوت مهم با بسیاری از رقبای خود دارد. در این شبکه حفظ حریم خصوصی اختیاری است؛ یعنی کاربران می‌توانند بسته به نیاز خود بین تراکنش‌های شفاف و تراکنش‌های محافظت‌شده یکی را انتخاب کنند.

زی‌کش از نظر اقتصادی نیز شباهت‌هایی به بیت کوین دارد. سقف عرضه آن ۲۱ میلیون واحد ZEC است و ارزهای جدید از طریق استخراج و مکانیزم اثبات کار وارد گردش می‌شوند. همین شباهت باعث شده بعضی تحلیلگران از آن به‌عنوان «بیت‌کوین با قابلیت حریم خصوصی پیشرفته» یاد کنند؛ هرچند از نظر فنی و فلسفه طراحی، تفاوت‌های مهمی بین این دو شبکه وجود دارد.

پس اگر خیلی خلاصه بخواهیم بگوییم که زی کش چیست؟ به این تعریف می‌رسیم:

«زی‌کش رمزارزی است که با استفاده از فناوری اثبات دانش صفر، امکان انتقال پول در بستر بلاکچین را بدون افشای کامل اطلاعات تراکنش فراهم می‌کند.» 

زی کش چه مشکلی را حل می‌کند؟

یکی از تصورات اشتباه رایج این است که تراکنش‌ها در بلاکچین‌هایی مثل بیت کوین کاملا ناشناس است. اما در واقع بیت کوین و امثالهم، شبکه‌های «نیمه‌‌ناشناسی» محسوب می‌شوند؛ یعنی اگرچه نام واقعی افراد در بلاکچین ثبت نمی‌شود، اما تمام تراکنش‌ها برای همیشه قابل مشاهده هستند.

در بسیاری از موارد شرکت‌های تحلیل بلاکچین مثل آرکهام (Arkham) می‌توانند با بررسی الگوهای تراکنش‌ها، هویت افراد یا سازمان‌ها را شناسایی کنند. مسئله‌ای که برای کاربران عادی، شرکت‌ها، موسسات مالی و حتی فعالان اقتصادی که به محرمانگی تراکنش‌ها اهمیت می‌دهند یک چالش جدی محسوب می‌شود.

زی کش برای حل این مشکل توسعه یافته. این شبکه تلاش می‌کند مزایای شفافیت بلاکچین را حفظ کند و در عین حال امکان انجام تراکنش‌های خصوصی را نیز در اختیار کاربران قرار دهد. به همین دلیل یکی از مهم‌ترین پروژه‌های حوزه حریم خصوصی محسوب می‌شود.

زی کش چگونه کار می‌کند؟

زی کش از نظر ساختار بلاکچین شباهت‌های زیادی به بیت کوین دارد؛ تراکنش‌ها در یک دفتر کل توزیع‌شده ثبت می‌شوند، ماینرها بلاک‌های جدید را ایجاد می‌کنند و تمام نودهای شبکه بر سر اعتبار تراکنش‌ها به توافق می‌رسند. اما تفاوت اصلی زی کش با بیت کوین در نحوه مدیریت اطلاعات تراکنش‌هاست.

در شبکه بیت کوین، تمام جزئیات تراکنش‌ها از جمله آدرس فرستنده، آدرس گیرنده و مقدار دارایی منتقل‌شده برای همه قابل مشاهده است. هرچند این آدرس‌ها مستقیماً هویت افراد را نشان نمی‌دهند، اما در بسیاری از موارد می‌توان فعالیت کاربران را ردیابی کرد.

زی کش برای حل این مشکل از فناوری پیشرفته‌ای به نام اثبات دانش صفر (Zero-Knowledge Proof) استفاده می‌کند. این فناوری به شبکه اجازه می‌دهد بدون افشای اطلاعات حساس، از معتبر بودن یک تراکنش اطمینان حاصل کند.

به بیان ساده، زی کش می‌تواند موارد زیر را تایید کند:

• فرستنده مالک واقعی دارایی است.
• موجودی کافی برای انجام تراکنش وجود دارد.
• کوین‌ها قبلاً خرج نشده‌اند.
• قوانین شبکه رعایت شده‌اند.

اما در عین حال لازم نیست آدرس فرستنده، آدرس گیرنده یا مبلغ تراکنش برای عموم فاش شود.

فناوری zk-SNARK؛ قلب تپنده حریم خصوصی زی کش

مهم‌ترین فناوری زی کش، مکانیزمی به نام zk-SNARK است؛ روشی از اثبات دانش صفر که امکان تایید صحت تراکنش را بدون افشای اطلاعات آن فراهم می‌کند.

فرض کنید می‌خواهید ثابت کنید بیش از ۱۰۰ دلار در حساب خود دارید، اما نمی‌خواهید موجودی دقیق حساب را به کسی نشان دهید. zk-SNARK دقیقاً چنین کاری انجام می‌دهد؛ یعنی درستی یک ادعا را اثبات می‌کند، بدون آنکه اطلاعات پشت آن ادعا فاش شود.

همین فناوری باعث شده زی کش به یکی از نخستین و موفق‌ترین کاربردهای عملی اثبات دانش صفر در صنعت بلاکچین تبدیل شود. جالب است بدانید که امروزه بسیاری از شبکه‌های لایه دوم اتریوم و پروژه‌های جدید حوزه مقیاس‌پذیری نیز از فناوری‌های مشابه استفاده می‌کنند.

آدرس‌های شفاف و محافظت‌شده در زی کش

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد زی کش، امکان انتخاب سطح حریم خصوصی توسط کاربران است. این شبکه از دو نوع آدرس پشتیبانی می‌کند:

• آدرس‌های شفاف (Transparent Addresses یا t-address): این آدرس‌ها عملکردی مشابه آدرس‌های بیت کوین دارند و اطلاعات تراکنش در بلاکچین قابل مشاهده است
• آدرس‌های محافظت‌شده (Shielded Addresses یا z-address): این آدرس‌ها از فناوری zk-SNARK بهره می‌برند و جزئیات تراکنش را از دید عموم مخفی نگه می‌دارند.

کاربران می‌توانند بسته به نیاز خود بین این دو نوع آدرس جابه‌جا شوند. این انعطاف‌پذیری یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد زی کش محسوب می‌شود، هرچند برخی کارشناسان معتقدند همین موضوع سطح ناشناس بودن شبکه را نسبت به رقبایی مانند مونرو کاهش می‌دهد.

الگوریتم اجماع زی کش

زی کش مانند بیت کوین از مکانیزم اثبات کار (Proof of Work) برای تأمین امنیت شبکه استفاده می‌کند. ماینرها با اختصاص توان پردازشی، تراکنش‌ها را تأیید و بلاک‌های جدید را تولید می‌کنند و در ازای آن پاداش دریافت می‌کنند.

الگوریتم استخراج زی کش نیز «Equihash» نام دارد؛ الگوریتمی که در زمان راه‌اندازی این پروژه با هدف افزایش مقاومت در برابر دستگاه‌های ماینر ASIC طراحی شده بود. با این حال، در سال‌های بعد سخت‌افزارهای تخصصی سازگار با این الگوریتم نیز توسعه یافتند و امروزه بخش قابل توجهی از هش‌ریت شبکه توسط همین دستگاه‌ها تأمین می‌شود. 

نگاهی به تاریخچه پروژه زی کش

ریشه‌ زی کش به پروژه‌ای تحقیقاتی به نام زیروکوین (Zerocoin) بازمی‌گردد که در سال ۲۰۱۳ توسط گروهی از پژوهشگران دانشگاهی با هدف افزودن قابلیت حفظ حریم خصوصی به بیت کوین معرفی شد. این ایده بعدها تکامل یافت و به پروتکل زیروکش (Zerocash) تبدیل شد؛ پروژه‌ای که برای نخستین بار از فناوری اثبات دانش صفر به‌عنوان راهکاری عملی برای مخفی کردن اطلاعات تراکنش‌ها استفاده می‌کرد.

در ادامه، گروهی از پژوهشگران و توسعه‌دهندگان به رهبری زوکو ویلکاکس (Zooko Wilcox) تصمیم گرفتند این فناوری را در قالب یک بلاکچین مستقل پیاده‌سازی کنند. نتیجه این تلاش‌ها پروژه Zcash بود که در اکتبر ۲۰۱۶ شبکه اصلی خود را راه‌اندازی کرد و خیلی زود به یکی از مهم‌ترین رمزارزهای حریم خصوصی‌محور بازار تبدیل شد. حمایت چهره‌هایی مانند ادوارد اسنودن (Edward Snowden) نیز به افزایش شهرت و اعتبار این پروژه کمک کرد.

مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ زی کش 

• ۲۰۱۶؛ راه‌اندازی شبکه اصلی و مراسم معروف Trusted Setup

زی کش در اکتبر ۲۰۱۶ به‌طور رسمی راه‌اندازی شد و توکن ZEC برای نخستین بار وارد بازار شد. یکی از جنجالی‌ترین بخش‌های این راه‌اندازی، مراسمی موسوم به «Trusted Setup» بود که طی آن چندین نفر در نقاط مختلف جهان برای تولید پارامترهای رمزنگاری اولیه شبکه مشارکت کردند.

هدف این مراسم جلوگیری از ایجاد یک «کلید مخفی» بود که در صورت افشای آن می‌توانست امنیت سیستم را به خطر بیندازد. این رویداد در آن زمان توجه زیادی را به خود جلب کرد و به یکی از شناخته‌شده‌ترین داستان‌های تاریخ صنعت بلاکچین تبدیل شد.

• ۲۰۱۸؛ ارتقای Sapling و آغاز دوران جدید تراکنش‌های خصوصی

یکی از بزرگترین چالش‌های نسخه‌های اولیه زی کش، سنگین بودن تراکنش‌های محافظت‌شده بود. ارتقای Sapling این مشکل را تا حد زیادی برطرف کرد و زمان و منابع موردنیاز برای ایجاد تراکنش‌های خصوصی را به‌شدت کاهش داد.

پس از این ارتقا، استفاده از قابلیت‌های حریم خصوصی زی کش در کیف پول‌ها و دستگاه‌های معمولی بسیار ساده‌تر شد و کاربران بیشتری توانستند از تراکنش‌های محافظت‌شده استفاده کنند.

• ۲۰۱۹؛ ارتقای Blossom و افزایش سرعت شبکه

ارتقای Blossom زی کش که در سال ۲۰۱۹ انجام شد، زمان تولید بلاک را از ۱۵۰ ثانیه به ۷۵ ثانیه کاهش داد. این تغییر باعث شد تأیید تراکنش‌ها سریع‌تر انجام شود و تجربه کاربری شبکه بهبود پیدا کند. علاوه بر این، این به‌روزرسانی زیرساخت لازم برای توسعه‌های بعدی شبکه را نیز فراهم کرد که گام مهمی در مسیر بلوغ فنی زی کش محسوب می‌شود.

• ۲۰۲۰؛ ارتقای Canopy و ایجاد صندوق توسعه

یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در اکوسیستم زی کش، نحوه تامین بودجه توسعه پروژه بود. با فعال شدن ارتقای Canopy، مدل جدیدی برای تخصیص بخشی از پاداش بلاک به توسعه اکوسیستم، بنیاد زی کش و شرکت الکتریک کوین (Electric Coin) معرفی شد. این تغییر باعث شد توسعه بلندمدت شبکه به منبع مالی پایدارتری دسترسی داشته باشد و مسیر پیشرفت پروژه پس از پایان پاداش بنیان‌گذاران نیز ادامه پیدا کند.

• ۲۰۲۲؛ ارتقای NU5 و معرفی Orchard

ارتقای Network Upgrade 5 یا NU5 یکی از مهم‌ترین به‌روزرسانی‌های تاریخ زی کش محسوب می‌شود. در این ارتقا، سیستم جدیدی به نام اورچارد (Orchard) معرفی شد که بر پایه پروتکل Halo ساخته شده بود.

فناوری Halo نیاز به راه‌اندازی‌های پیچیده و مورداعتماد را تا حد زیادی از بین برد و ساختار تراکنش‌های محافظت‌شده را بهبود داد. همچنین توسعه کیف پول‌ها و اپلیکیشن‌های مبتنی بر زی کش را ساده‌تر کرد و مسیر پذیرش گسترده‌تر فناوری حریم خصوصی را هموار ساخت.

• ۲۰۲۶؛ کشف یک آسیب‌پذیری بحرانی در Orchard

در سال ۲۰۲۶ توسعه‌دهندگان زی کش از کشف و رفع یک آسیب‌پذیری بسیار مهم در سیستم اورچارد خبر دادند؛ باگی که ریشه آن به زمان راه‌اندازی NU5 در سال ۲۰۲۲ بازمی‌گشت.

بر اساس گزارش تیم توسعه، این آسیب‌پذیری در شرایط خاص می‌توانست امکان ایجاد ZEC بدون پشتوانه را فراهم کند؛ اتفاقی که در صورت سوءاستفاده موفق، می‌توانست به تورم پنهان در شبکه منجر شود. با این حال هیچ نشانه‌ای از بهره‌برداری واقعی از این باگ در طول چند سال فعالیت آن مشاهده نشد و مشکل پیش از افشای عمومی برطرف شد.

تیم توسعه زی کش چه کسانی هستند؟

زی کش برخلاف بسیاری از پروژه‌های رمزارزی که حول یک بنیان‌گذار ناشناس شکل گرفته‌اند، از ابتدا توسط گروهی از پژوهشگران دانشگاهی، متخصصان رمزنگاری و توسعه‌دهندگان باسابقه هدایت شده است. چهره اصلی این پروژه زوکو ویلکاکس است؛ فردی که بیش از دو دهه در حوزه سیستم‌های توزیع‌شده، رمزنگاری و فناوری‌های حفظ حریم خصوصی فعالیت داشته و نقش مهمی در شکل‌گیری زی کش ایفا کرده است.

با این حال، توسعه زی کش هرگز محدود به یک فرد یا یک شرکت نبوده است. در سال‌های ابتدایی، شرکت الکتریک کوین (Electric Coin Company) به عنوان توسعه‌دهنده اصلی پروتکل فعالیت می‌کرد و بسیاری از نوآوری‌های فنی زی کش تحت هدایت این شرکت انجام شد. در کنار آن، بنیاد زی کش (Zcash Foundation) نیز به عنوان یک سازمان غیرانتفاعی مسئول حمایت از زیرساخت‌های شبکه، توسعه نرم‌افزارهای متن‌باز و تقویت حاکمیت جامعه بوده است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زی کش، پیوند عمیق آن با جامعه دانشگاهی و پژوهشگران حوزه رمزنگاری است. بسیاری از فناوری‌های کلیدی این شبکه حاصل تحقیقات دانشمندانی از دانشگاه‌های مطرحی مانند MIT، جانز هاپکینز (Johns Hopkins) و سایر مراکز پژوهشی معتبر بوده‌اند. همین پشتوانه علمی باعث شده زی کش در بسیاری از زمینه‌های مرتبط با اثبات دانش صفر و فناوری‌های حفظ حریم خصوصی، جزو پیشگامان صنعت بلاکچین محسوب شود.

در سال ۲۰۲۶ ساختار توسعه زی کش وارد مرحله جدیدی شد. بخشی از توسعه‌دهندگان باسابقه شرکت الکتریک کوین از این مجموعه جدا شدند و سازمان مستقلی با نام «Zcash Open Development Lab» یا ZODL را تأسیس کردند. هدف این مجموعه توسعه نرم‌افزارهای متن‌باز، بهبود زیرساخت‌های شبکه و ایجاد تنوع بیشتر در تیم‌های توسعه‌دهنده زی کش است.

امروزه توسعه زی کش توسط مجموعه‌ای از نهادها، بنیادها و تیم‌های مستقل انجام می‌شود. بسیاری از حامیان این پروژه معتقدند این روند، گام مهمی در مسیر غیرمتمرکزتر شدن اکوسیستم زی کش و کاهش وابستگی آن به یک سازمان واحد محسوب می‌شود.

ارز دیجیتال زی کش چیست؟

ارز دیجیتال زی کش با نماد ZEC، رمزارز بومی شبکه Zcash است که نقش بسیار مهمی در این شبکه بلاکچینی دارد و از آن برای پرداخت کارمزد تراکنش‌ها، انتقال ارزش میان کاربران و پاداش‌دهی به ماینرها استفاده می‌شود.

این ارز دیجیتال در صرافی‌های مختلفی عرضه شده و در زمان نگارش این مطلب با مارکت کپی نزدیک به ۷ میلیارد دلاری، بزرگترین ارز دیجیتال حریم خصوصی محور بازار محسوب می‌شود.

«قیمت زی کش» ثابت نیست و مثل سایر رمزارزها بر اساس عرضه‌وتقاضا، وضعیت بازار، نقدشوندگی صرافی‌ها، اخبار مربوط به حریم خصوصی و حتی سیاست‌های نظارتی تغییر می‌کند. توصیه می‌کنیم همواره برای دیدن قیمت لحظه‌ای زی کش از صفحه قیمت ZEC در وب‌سایت میهن بلاکچین استفاده کنید.

کاربردهای زی کش چیست؟

بسیاری از کاربران، زی کش را صرفاً یک رمزارز حریم خصوصی‌محور می‌دانند؛ اما کاربردهای این شبکه فراتر از مخفی کردن اطلاعات تراکنش‌ها است.

• انتقال دارایی با حفظ حریم خصوصی

مهم‌ترین کاربرد زی کش امکان ارسال و دریافت دارایی بدون افشای جزئیات تراکنش است. کاربران می‌توانند در صورت تمایل، مبلغ تراکنش و آدرس طرفین را از دید عموم پنهان نگه دارند.

• پرداخت‌های روزمره

ZEC مانند سایر ارزهای دیجیتال می‌تواند برای پرداخت کالاها و خدمات مورد استفاده قرار گیرد. سرعت نسبتاً مناسب شبکه و کارمزدهای پایین، استفاده از آن را برای پرداخت‌های بین‌المللی امکان‌پذیر کرده است.

• حفظ محرمانگی مالی کسب‌وکارها

در بسیاری از بلاکچین‌ها، رقبای تجاری می‌توانند پرداخت‌ها و تراکنش‌های یک شرکت را رصد کنند. زی کش این امکان را فراهم می‌کند که اطلاعات مالی حساس در معرض دید عموم قرار نگیرد.

• انتقال سرمایه در مناطق دارای محدودیت مالی

در برخی کشورها، کاربران برای محافظت از حریم مالی خود یا جلوگیری از افشای اطلاعات تراکنش‌ها از رمزارزهای حریم خصوصی‌محور استفاده می‌کنند و زی‌کش یکی از بهترین پروژه‌ها برای این کار است.

• توسعه فناوری اثبات دانش صفر

شاید مهم‌ترین میراث زی کش، تأثیر آن بر پیشرفت فناوری اثبات دانش صفر باشد. بسیاری از نوآوری‌هایی که امروزه در اکوسیستم بلاکچین و راهکارهای مقیاس‌پذیری اتریوم مشاهده می‌کنیم، ریشه در پژوهش‌ها و دستاوردهای فنی زی کش دارند.

بررسی توکنومیک ارز دیجیتال زی کش

توکنومیک زی کش شباهت زیادی به بیت کوین دارد. عرضه کل این رمزارز به ۲۱ میلیون واحد ZEC محدود شده و هیچ‌گاه تعداد بیشتری از این مقدار تولید نخواهد شد. این محدودیت عرضه باعث شده بسیاری از سرمایه‌گذاران، زی کش را در دسته دارایی‌های کمیاب و ضدتورمی بازار ارزهای دیجیتال قرار دهند.

زی کش مشابه بیت کوین از مکانیزم هاوینگ (Halving) استفاده می‌کند. در این سازوکار، پاداش استخراج شبکه تقریباً هر چهار سال یک‌بار نصف می‌شود تا سرعت ورود کوین‌های جدید به بازار کاهش یابد. زمان تولید هر بلاک در شبکه نیز حدود ۷۵ ثانیه است؛ بنابراین توکن‌های جدید به‌تدریج و از طریق فرآیند استخراج وارد چرخه اقتصاد شبکه می‌شوند.

در زمان راه‌اندازی شبکه زی کش، پاداش هر بلاک ۱۲.۵ واحد ZEC بود. اما همانطور که بالاتر گفتیم، در سال ۲۰۱۹ و با فعال شدن ارتقای Blossom، زمان تولید بلاک از ۱۵۰ ثانیه به ۷۵ ثانیه کاهش یافت. این تغییر باعث شد تعداد بلاک‌های تولیدشده در هر بازه زمانی دو برابر شود.

برای اینکه نرخ کلی عرضه توکن‌ها بدون تغییر باقی بماند، پاداش هر بلاک همزمان از ۱۲.۵ به ۶.۲۵ واحد ZEC کاهش پیدا کرد. با این حال برخلاف ظاهر ماجرا، این تغییر «هاوینگ» محسوب نمی‌شود؛ چون میزان تولید ZEC در واحد زمان تقریباً ثابت ماند و تنها ساختار زمانی بلاک‌ها تغییر کرد.

تاکنون دو هاوینگ واقعی در شبکه زی کش رخ داده است. نخستین هاوینگ در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۰ پاداش بلاک را از ۶.۲۵ به ۳.۱۲۵ واحد ZEC کاهش داد و دومین هاوینگ نیز در نوامبر ۲۰۲۴ این مقدار را به ۱.۵۶۲۵ واحد ZEC رساند. در صورت ادامه روند فعلی، هاوینگ بعدی زی کش احتمالاً در سال ۲۰۲۸ رخ خواهد داد و به دنبال آن پاداش استخراج به ۰.۷۸۱۲۵ واحد ZEC کاهش می‌یابد.

پاداش بنیان‌گذاران؛ یکی از جنجالی‌ترین بخش‌های توکنومیک زی کش

برخلاف بیت کوین، زی کش در زمان راه‌اندازی سازوکاری به نام «Founders Reward» یا پاداش بنیان‌گذاران داشت. بر اساس این مدل، بخشی از پاداش استخراج شبکه در چهار سال نخست فعالیت پروژه میان بنیان‌گذاران، توسعه‌دهندگان اولیه، سرمایه‌گذاران و بنیاد Zcash توزیع می‌شد.

حامیان این مدل معتقد بودند توسعه فناوری پیچیده‌ای مانند zk-SNARK بدون تأمین بودجه پایدار امکان‌پذیر نیست. در مقابل، منتقدان این سازوکار را نوعی تمرکز ثروت می‌دانستند و حتی برخی پروژه‌ها مانند Zclassic در اعتراض به همین موضوع از زی کش فورک شدند.

صندوق توسعه زی کش چگونه کار می‌کند؟

با پایان دوره پاداش بنیان‌گذاران در سال ۲۰۲۰، مدل جدیدی با نام صندوق توسعه زی‌کش (Development Fund) جایگزین آن شد. در این ساختار، بخشی از پاداش استخراج شبکه برای تأمین هزینه‌های توسعه پروتکل، حمایت از بنیاد Zcash، کمک‌هزینه‌های جامعه و توسعه زیرساخت‌های اکوسیستم اختصاص پیدا می‌کند.

هدف از این صندوق آن است که توسعه زی کش به سرمایه‌گذاران خطرپذیر یا فروش توکن وابسته نباشد و منابع مالی لازم برای تحقیق، توسعه و نگهداری شبکه به‌صورت درون‌زنجیره‌ای تأمین شود.

از کجا زی کش بخریم؟

خرید زی‌کش امروزه از طریق بسیاری از صرافی‌های ارز دیجیتال امکان‌پذیر است. کاربران می‌توانند این ارز را از صرافی‌های ایرانی با پرداخت ریالی یا از صرافی‌های خارجی با استفاده از استیبل‌کوین‌هایی مانند تتر خریداری کنند.

خرید زی کش در ایران

ساده‌ترین روش برای کاربران ایرانی، خرید زی‌کش از صرافی‌های داخلی است. در این روش، پس از ثبت‌نام و احراز هویت، می‌توانید حساب کاربری خود را به‌صورت ریالی شارژ کرده و مستقیماً ZEC بخرید.

مهم‌ترین مزیت صرافی‌های ایرانی، امکان پرداخت ریالی، پشتیبانی فارسی و سهولت استفاده است. به همین دلیل، این روش برای کاربران تازه‌وارد و افرادی که قصد سرمایه‌گذاری بلندمدت دارند، گزینه مناسبی محسوب می‌شود.

شما می‌توانید در صفحه مقایسه قیمت خرید و فروش ارز دیجیتال در صرافی‌ها، قیمت زی کش را از پلتفرم‌های معاملاتی داخلی مقایسه کرده و سپس برای خرید ZEC اقدام کنید.

خرید زی کش از صرافی‌های خارجی

کاربران حرفه‌ای‌تر معمولاً از صرافی‌های خارجی برای خرید و معامله زی‌کش استفاده می‌کنند. این پلتفرم‌ها معمولاً نقدینگی بالاتر، ابزارهای معاملاتی پیشرفته‌تر و جفت‌ارزهای متنوع‌تری را در اختیار کاربران قرار می‌دهند.

با این حال، بسیاری از صرافی‌های خارجی به‌دلیل تحریم‌ها خدمات رسمی به کاربران ایرانی ارائه نمی‌کنند. به همین دلیل، استفاده از این پلتفرم‌ها می‌تواند با ریسک مسدود شدن حساب یا محدودیت دسترسی همراه باشد.

نکات مهم قبل از خرید زی کش

پیش از خرید ZEC بهتر است به چند نکته توجه داشته باشید:

• از صرافی‌ها و کیف پول‌های معتبر استفاده کنید.
• پس از خرید، دارایی خود را به یک کیف پول شخصی منتقل کنید و برای مدت طولانی در صرافی نگه ندارید.
• قبل از انتقال مبالغ بالا، ابتدا یک تراکنش آزمایشی انجام دهید.
• در صورت استفاده از قابلیت‌های حریم خصوصی زی‌کش، از پشتیبانی کیف پول یا صرافی موردنظر از تراکنش‌های محافظت‌شده اطمینان حاصل کنید.
• مراقب وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های جعلی باشید و همیشه از منابع رسمی استفاده کنید.

بهترین کیف پول‌ها برای زی کش

انتخاب کیف پول برای زی‌کش فقط به «نگهداری ZEC» محدود نیست؛ اگر قصد استفاده از تراکنش‌های محافظت‌شده (Shielded) را دارید، باید مطمئن شوید کیف پول موردنظر واقعاً از این قابلیت پشتیبانی می‌کند. بعضی کیف پول‌ها فقط از آدرس‌های شفاف پشتیبانی می‌کنند و امکان بهره‌مندی از ویژگی‌های حریم خصوصی زی‌کش را در اختیار کاربران قرار نمی‌دهند.

زاشی (Zashi)

زاشی کیف پول رسمی اکوسیستم زی‌کش محسوب می‌شود که توسط تیم توسعه این پروژه طراحی شده است. این کیف پول در حال حاضر برای دستگاه‌های اندرویدی و iOS در دسترس است و تمرکز ویژه‌ای روی سادگی استفاده و تراکنش‌های محافظت‌شده دارد. اگر هدف شما استفاده از قابلیت‌های حریم خصوصی زی‌کش باشد، زاشی یکی از بهترین گزینه‌های موجود به شمار می‌رود.

• دانلود کیف پول زاشی

وای‌ولت (YWallet)

وای‌ولت یکی از محبوب‌ترین کیف پول‌های جامعه زی‌کش است که علاوه بر نسخه موبایل، برای ویندوز، مک و لینوکس نیز عرضه شده است. این کیف پول از تراکنش‌های محافظت‌شده پشتیبانی می‌کند و امکانات پیشرفته‌تری نسبت به بسیاری از رقبا در اختیار کاربران قرار می‌دهد. به همین دلیل، وای‌ولت گزینه مناسبی برای کاربران حرفه‌ای‌تر محسوب می‌شود.

• دانلود کیف پول وای‌ولت

تراست ولت (Trust Wallet)

تراست ولت یکی از شناخته‌شده‌ترین کیف پول‌های چندارزی بازار است که نسخه موبایل و افزونه مرورگر را ارائه می‌دهد. این کیف پول امکان نگهداری زی‌کش را فراهم می‌کند و به دلیل رابط کاربری ساده و پشتیبانی از صدها ارز دیجیتال، انتخاب مناسبی برای کاربران تازه‌کار است. با این حال، تمامی قابلیت‌های حریم خصوصی زی‌کش در آن در دسترس نیست.

• دانلود کیف پول تراست ولت

گواردا (Guarda)

گواردا یا گاردا یک کیف پول چندپلتفرمی است که در قالب اپلیکیشن موبایل، نرم‌افزار دسکتاپ و نسخه تحت وب ارائه می‌شود. این کیف پول از زی‌کش و صدها دارایی دیجیتال دیگر پشتیبانی می‌کند و برای کاربرانی که قصد مدیریت چند ارز مختلف را دارند، گزینه مناسبی به شمار می‌رود.

• دانلود کیف پول گواردا

کیف پول‌های سخت‌افزاری زی کش 

امن‌ترین روش برای نگهداری از ارز دیجیتال ZEC، استفاده از کیف پول‌های سخت‌افزاری است. در حال حاضر کیف پول‌های شرکت‌های لجر (Ledger) و ترزور (Trezor) از زی‌کش پشتیبانی می‌کنند و به دلیل ذخیره‌سازی آفلاین کلیدهای خصوصی، سطح امنیت بسیار بالاتری نسبت به کیف پول‌های نرم‌افزاری ارائه می‌دهند. 

از جمله مدل‌های کیف پول‌های لجر می‌توان به لجر فلکس (Ledger Flex) و لجر نانو ایکس (Ledger Nano X) اشاره کرد. مدل‌هایی مانند ترزور سیف ۳ (Trezor Safe 3) و ترزور مدل تی (Trezor Model T) نیز از زی‌کش پشتیبانی می‌کنند.

در جدول زیر بهترین کیف پول‌های زی کش را به صورت خلاصه مرور کرده‌ایم:

نگاهی به رقبای زی کش

زی‌کش یکی از شناخته‌شده‌ترین ارزهای دیجیتال حریم خصوصی‌محور بازار است، اما تنها پروژه‌ای نیست که روی محرمانگی تراکنش‌ها یا پرداخت‌های غیرمتمرکز تمرکز دارد. در طول سال‌ها، پروژه‌های مختلفی تلاش کرده‌اند با ارائه راهکارهای متفاوت، با زی‌کش رقابت کنند یا بخشی از کاربران آن را جذب کنند.

مونرو (Monero)

مونرو مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین رقیب زی‌کش به شمار می‌رود. برخلاف زی‌کش که قابلیت تراکنش‌های محافظت‌شده را به‌صورت اختیاری ارائه می‌دهد، در مونرو تمامی تراکنش‌ها به‌صورت پیش‌فرض محرمانه هستند. این موضوع باعث شده بسیاری از کاربران حریم خصوصی، مونرو را گزینه‌ای قدرتمندتر بدانند.

در مقابل، زی‌کش با استفاده از فناوری اثبات دانش صفر تلاش کرده میان حریم خصوصی و انطباق‌پذیری با قوانین تعادل ایجاد کند؛ رویکردی که آن را از مونرو متمایز می‌کند.

دش (Dash)

دش یکی از قدیمی‌ترین ارزهای دیجیتال بازار است که در ابتدا با تمرکز بر پرداخت‌های سریع و حفظ حریم خصوصی توسعه یافت. این شبکه قابلیت «PrivateSend» را معرفی کرد که با ترکیب تراکنش‌های کاربران، ردیابی مسیر انتقال دارایی را دشوارتر می‌کند.

با این حال، رویکرد دش با زی‌کش تفاوت اساسی دارد. در حالی که زی‌کش از فناوری پیشرفته اثبات دانش صفر برای پنهان‌سازی اطلاعات تراکنش‌ها استفاده می‌کند، دش بیشتر به مکانیزم اختلاط تراکنش‌ها متکی است. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان سطح حریم خصوصی زی‌کش را بالاتر از دش ارزیابی می‌کنند.

از سوی دیگر، دش در سال‌های گذشته تمرکز بیشتری بر پرداخت‌های روزمره، سرعت تراکنش‌ها و تجربه کاربری داشته است؛ در حالی که زی‌کش همچنان یکی از تخصصی‌ترین پروژه‌های متمرکز بر حریم خصوصی در صنعت بلاکچین محسوب می‌شود.

کانتون (Canton)

کانتون یک شبکه بلاکچینی سازمانی است که با هدف حفظ حریم خصوصی داده‌ها و تسهیل همکاری میان مؤسسات مالی توسعه یافته است. اگرچه این پروژه مانند زی‌کش یک ارز دیجیتال حریم خصوصی‌محور برای کاربران عادی محسوب نمی‌شود، اما هر دو شبکه تلاش می‌کنند مسئله محرمانگی اطلاعات را در بلاکچین حل کنند.

تفاوت اصلی اینجاست که زی‌کش بر پرداخت‌های عمومی و غیرمتمرکز تمرکز دارد، در حالی که کانتون بیشتر برای استفاده شرکت‌ها، بانک‌ها و مؤسسات مالی طراحی شده است.

لایت کوین (Litecoin)

لایت کوین یکی از قدیمی‌ترین ارزهای دیجیتال بازار است که با هدف انجام پرداخت‌های سریع و کم‌هزینه ایجاد شد. این شبکه در سال‌های اخیر قابلیت‌هایی مانند تراکنش‌های محرمانه مبتنی بر پروتکل میمبل‌ویمبل (MimbleWimble) را نیز به اکوسیستم خود اضافه کرده است.

با این حال، حریم خصوصی در لایت کوین یک ویژگی جانبی محسوب می‌شود، در حالی که در زی‌کش از همان ابتدا به‌عنوان یکی از اهداف اصلی پروژه در نظر گرفته شده است. 

آینده زی کش

آینده زی‌کش بیش از هر چیز به یک سوال مهم گره خورده است: آیا بازار ارزهای دیجیتال همچنان به حریم خصوصی اهمیت خواهد داد؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد، زی‌کش می‌تواند یکی از پروژه‌هایی باشد که از افزایش تقاضا برای تراکنش‌های محرمانه بهره‌مند می‌شود. اما اگر فشارهای نظارتی بر ارزهای دیجیتال حریم خصوصی‌محور افزایش یابد، مسیر رشد این پروژه با چالش‌های جدی‌تری مواجه خواهد شد.

زی‌کش از نظر فناوری همچنان یکی از پیشرفته‌ترین پروژه‌های حوزه حریم خصوصی محسوب می‌شود. استفاده از فناوری اثبات‌ دانش صفر و قابلیت انجام تراکنش‌های محافظت‌شده، این شبکه را به یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های صنعت بلاکچین تبدیل کرده است. علاوه بر این، تیم توسعه زی‌کش طی سال‌های گذشته به بهبود عملکرد شبکه، کاهش هزینه‌های تراکنش‌های خصوصی و افزایش دسترسی کاربران به قابلیت‌های حریم خصوصی ادامه داده است.

با این حال، مهم‌ترین چالش پیش روی زی‌کش نه فنی، بلکه قانونی است. بسیاری از نهادهای نظارتی در کشورهای مختلف نسبت به ارزهای دیجیتال حریم خصوصی‌محور حساسیت دارند؛ چراکه این ارزها می‌توانند ردیابی تراکنش‌ها را دشوارتر کنند. به همین دلیل در سال‌های اخیر برخی صرافی‌ها دسترسی به ارزهایی مانند زی‌کش و مونرو را محدود یا متوقف کرده‌اند.

البته زی‌کش در مقایسه با بسیاری از رقبای خود یک مزیت مهم دارد. حریم خصوصی در این شبکه اختیاری است و کاربران در صورت نیاز می‌توانند جزئیات تراکنش‌های خود را از طریق قابلیت‌هایی مانند View Key در اختیار اشخاص یا نهادهای مشخص قرار دهند. این ویژگی باعث شده زی‌کش بتواند تا حدی میان حفظ حریم خصوصی کاربران و الزامات قانونی تعادل برقرار کند.

از سوی دیگر، رقابت در این حوزه نیز روزبه‌روز شدیدتر می‌شود. پروژه‌هایی مانند مونرو همچنان برای کاربران حریم خصوصی جذاب هستند و برخی بلاکچین‌های جدید نیز در حال توسعه راهکارهای محرمانگی پیشرفته‌تری هستند. در نتیجه، موفقیت آینده زی‌کش به توانایی آن در حفظ برتری فنی، گسترش پذیرش عمومی و سازگاری با چارچوب‌های قانونی بستگی خواهد داشت.

در مجموع، زی‌کش را می‌توان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های حوزه حریم خصوصی در بازار ارزهای دیجیتال دانست؛ اما آینده آن بیش از هر زمان دیگری به تعادل میان نوآوری فناوری و پذیرش قانون‌گذاران وابسته است. اگر این پروژه بتواند چنین تعادلی را حفظ کند، همچنان شانس بالایی برای باقی ماندن در میان بازیگران مهم این حوزه خواهد داشت.

جمع‌بندی

اگر بخواهیم به سوال «زی کش چیست؟» یک پاسخ کوتاه اما دقیق بدهیم، می‌توان گفت: زی‌کش شبکه‌ای برای انتقال ارزش است که با کمک فناوری اثبات‌ دانش صفر، حریم خصوصی را به‌صورت انتخابی به بلاکچین اضافه می‌کند. همین ایده ساده، آن را به یکی از مهم‌ترین پروژه‌های متمرکز بر حریم خصوصی تبدیل کرده است.

اما اهمیت زی کش فقط به قابلیت مخفی‌سازی اطلاعات تراکنش‌ها محدود نمی‌شود. این پروژه در عمل یکی از اولین نمونه‌هایی بود که نشان داد می‌توان بین شفافیت یک بلاکچین عمومی و حریم خصوصی مالی کاربران تعادل ایجاد کرد؛ بدون اینکه نیاز باشد یکی فدای دیگری شود. 

سوالات متداول